امکان علم دینی، بحثی در چالش‌های فلسفی اسلامی‌سازی علوم انسانی

چکیده:

از آنجا که برخی از مبانی و ارزش‌های حاکم بر علوم جدید تعارضاتی با مبانی معرفتی و ارزشهای اسلامی داشته، ورود علوم جدید به کشور ما از همان ابتدا چالش‌هایی را به همراه آورد، و این مساله به ویژه در حوزه علوم انسانی مشهودتر بود. عده‌ای راهکار را در تولید «علم دینی» معرفی کردند؛ اما خود این عنوان نیز دچار چالشی فلسفی شد که: «مگر علم، دینی و غیر دینی دارد؟» بدین ترتیب، به نظر می‌رسد اولین و مهم‌ترین گام در بحث از علم دینی آن است که: «علم دینی» به کدام معنا و تحت چه شرایطی ممکن است؟

با توجه به اینکه تعبیر «علم دینی» ترکیبی از دو واژه «علم» و «دینی» است، بحث از مبانی معرفتی امکان علم دینی، طبیعتا به دو دسته مبانی علم‌شناختی و مبانی دین شناختی تقسیم می‌شود و لذا بحث مقاله حاضر در این دو محور ادامه می‌یابد.

در محور اول نشان داده شده از میان مبانی علم شناختی‌ای که غالبا ریشه در آراء کانت دارد سه مبحث می‌تواند با امکان علم دینی چالش برقرار کند: یکی اینکه هویت علم و معرفت در گروی بهره‌مندی از روش تجربی قرار گرفته؛ دوم اینکه ارزش‌ها کاملا خارج از حوزه علم و معرفت دانسته شده و سوم اینکه هرگونه ورود معرفتی پیش‌فرضها به عرصه علم نفی شده است؛ و این سه مورد بررسی قرار گرفته است.

در محور دوم، برای تبیین امکان علم دینی، چاره‌ای نداریم جز اینکه برخی از مبانی معرفتی سکولاریسم به چالش کشیده شود. مهمترین چالش پیش روی، تبیین معرفت‌زا بودن گزاره‌های موجود در متون دینی است. اگر این مطلب پذیرفته شد، آنگاه آشکار خواهد شد که قلمروی دین با قلمروی علم تداخل جدی دارد و لذا علم دینی نه‌تنها ممکن است، بلکه اساسا، علم نمی‌تواند نسبت به گزاره‌های دینی بی‌اعتنا باشد. در پایان مساله را از زاویه دین نیز مورد بررسی واقع شده است؛ یعنی اثبات شده که می‌توان پاره‌ای از دستاوردهای معرفت بشری را به طور کاملا موجهی «دینی» دانست و عقل را در مواردی به عنوان یکی از منابع معرفت دینی به رسمیت شناخت. با این مقدمات، معلوم می‌شود مفهوم «علم دینی»، نه از حیث «علم» بودن و نه از حیث «دینی» بودن به هیچ تناقض و نابسامانی‌ای مبتلا نمی‌باشد؛ و بدین سان، اگر علم دینی امر ممکن و معقولی باشد، مسیر برای پروژه اسلامی کردن علوم انسانی باز می‌شود.

کلیدواژه‌ها: علم، دین، علم دینی، اسلامی شدن دانشگاه، علوم انسانی، سکولاریسم

دریافت فایل PDF

برچسب خورده : , , , , , . Bookmark the پیوند یکتا.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *