معرفی کتاب وحدت وجود در حکمت متعالیه

یکی از مهم‌ترین مسائل وجودشناسی، بحث درباره وحدت و کثرت حقیقت هستی است که در این باره، طیف گسترده‌ای از نظریات ارائه شده است. از قول به تباین مطلق موجودات تا قول به وحدت شخصی وجود. یکی از نظریات مطرح ومهم در این باب، نظریه وحدت تشکیکی وجود است که در حکمت متعالیه پرورش یافت؛ دیدگاهی که هم کثرت را در عالم حقیقی می‌داند و هم وحدت را، و قائل به وحدت در عین کثرت است. این نظریه نیز همانند هر رأی فلسفی دیگری، در معرض شرح و نقد صاحب‌نظران قرار گرفته و جدای از مخالفت پاره‌ای از اندیشمندان با آن، در بین خود پیروان حکمت متعالیه نیز گاه در تعبین منظور نهایی ملاصدرا اختلاف نظر پیش آمده است. این اختلاف نظر از مبادی تصوری تشکیک و اینکه ضابطه اصلی تشکیک در وجود چیست، شروع می‌‌شود و تا بحث از ادله تشکیک وحیطه شمول تشکیک گسترش می‌یابد و حتی در این خصوص بحث است که آیا نظریه وحدت تشکیکی وجود، نظر نهایی ملاصدرا بوده یا وی این نظریه را صرفا به عنوان یک دیدگاه تعلیمی ‌‌مطرح کرده تا بتدریج ذهن را برای پذیرش نظریه وحدت شخصی وجود که قول عرفاست، آماده کند.

کتاب «وحدت وجود در حکمت متعالیه» نوشته حسین سوزنچی به بحث و بررسی پیرامون این مسائل می‌پردازد. نویسنده در این کتاب، خود را با دو سنخ بحث فلسفی مواجه می‌‌بیند. یک سنخ مباحثی که طرح آنها برای رفع ابهامات و پیچیدگی‌های اصل مسأله لازم است تا ابتدا تصویر معقول و جامعی از این نظریه ارائه شود؛ مانند بحث از تاریخچه، مبادی تصوری و تصدیقی و لوازم و نتایج این نظریه؛ و سنخ دوم مباحث، مشخصا یک سلسله مسأله‌های فلسفی می‌‌باشد، مانند اینکه با توجه به تشکیکی دانستن مراتب طولی وجود، اگر این مراتب متصلند آنگاه چگونه ملاصدرا قائل به عوالم مختلف و عقول مختلف شده است و اگر بین اینها انفصال است، فاصله بین دو مرتبه چگونه متصور است؟ یا اینکه آیا تشکیک وجود عهده‌دار تبین همه کثرات وجودی (از جمله کثرت عرضی) است؟ آیا تشکیک عرضی سخن قابل دفاعی است؟ و از همه مهمتر اینکه آیا این وحدت تشکیکی ملاصدرا همان وحدت وجود عرفاست یا اینکه او این نظریه را صرفا به عنوان پلی برای گذر و رسیدن به وحدت شخصی وجود مطرح کرده است؟

بدین ترتیب، کتاب «وحدت وجود در حکمت متعالیه» مشتمل بر هفت فصل و یک ضمیمه می‌باشد. موضوع فصل اول تاریخچه این نظریه است. در این فصل با اشاره به ریشه‌های این مسأله در منطق و فلسفه و عرفان، تحولاتی که در خصوص بحث تشکیک رخ داده، مورد بررسی قرار گرفته، و سپس گزارشی از نظریه‌هایی که در حوزه فلسفه در تبیین فلسفی تشکیک مطرح شده، یعنی: تشکیک در عرضی، تشکیک در ماهیت، تشکیک در نور و تشکیک در وجود و چگونگی تطور تاریخی آنها، ارائه شده است.

فصل دوم به چیستی وحدت تشکیکی وجود و به تعبیری، به مبادی تصوری آن اختصاص یافته است. بزرگان فلسفه بر این باورند که در فلسفه، تصور مطلب به‌مراتب دشوارتر از تصدیق آن است و عمده مخالفت‌ها ناشی از عدم تصور صحیح است. همین امر موجب شده مبادی تصوری بحث تشکیک، یعنی مشخصا اطلاقات واژه‌های اصلی بحث (وحدت، کثرت و وجود) و سپس ضابطه تشکیک وجود مورد بررسی دقیق فلسفی قرار گیرد.

فصل سوم ناظر به اثبات فلسفی این نظریه، و به تعبیری، به بررسی مبادی تصدیقی آن می‌پردازد. در اینجا ابتدا حصر عقلی‌ای از دیدگاههای ممکن در بحث وحدت و کثرت بر مبنای پذیرش اصالت وجود مطرح شده و پیش از ورود در ادله ایجابی تشکیک، ادله دیدگاههای رقیب (یعنی نظریه تباین وجودات و نظریه وحدت شخصی وجود) مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. سپس استقصایی از ادله وحدت تشکیکی وجود به عمل آمده و سخن مخالفان تشکیک در وجود نیز در ذیل همین ادله بررسی شده است.

فصول چهارم و پنجم هرکدام به رفع ابهاماتی در خصوص یکی از حوزه‌های بحث از وحدت تشکیکی وجود می‌‌پردازند. فصل چهارم درباره مشکلات تشکیک طولی است که چگونه می‌‌توان به اتصال در عین انفصال فتوا داد و چگونه می‌توان با وجود باور به اتصال مراتب، کثرت حقیقی را هم پذیرفت.

فصل پنجم هم به بررسی ادله موافق و مخالف تشکیک عَرْضی می‌‌پردازد و نشان می‌‌دهد با پذیرش اصل تشکیک وجود، چاره‌ای جز پذیرش تشکیک عرضی نمی‌‌ماند و برخی از ادله تشکیک چنان شمولی دارند که متکفل تبیین تمامی کثرات وجودی، از جمله کثرات عرضی می‌باشند.

فصل ششم مروری است بر برخی از لوازم مهم نظریه وحدت تشکیکی وجود. البته در ضمیمه پایانی این کتاب، بیش از صد مورد، لازمه فلسفی در حوزه‌های مختلف وجودشناسی و معرفت‌شناسی برای این نظریه که مورد تصریح ملاصدرا و پیروانش قرار گرفته، مطرح شده است؛ اما نویسنده به دلیل ضیق مجال، در این فصل تنها توضیحات مختصری درباره برخی از مهم‌ترین این لوازم، که در نظام فلسفی صدرایی اهمیت خاصی دارند، ارائه کرده است.

فصل هفتم به مهمترین ثمره، و به تعبیری آخرین مسأله ممکن در حوزه بحث از وحدت تشکیکی وجود می‌‌پردازد، یعنی اینکه آیا تشکیکی دانستن وجود، نظر نهایی ملاصدرا است یا صرفا به عنوان پلی برای رسیدن به ایده‌ای است که از آن به «وحدت شخصی وجود» تعبیر شده است. این فصل در واقع توضیح دهنده علت نام‌گذاری کتاب است، که واقعا «وحدت وجود» نزد ملاصدرا به چه معنا بوده است. در این فصل ابتدا مروری بر اندیشه متفکران پس از ملاصدرا تا زمان حاضر انجام شده تا تنوع اقوال و چگونگی پیدایش این نزاع آشکارتر گردد، سپس سعی گردیده به قضاوت در این زمینه اقدام شود. برای اینکه این قضاوت به نحو موجهی انجام شود، ابتدا به تمایز مفهومی این دو دیدگاه اشاره شده، سپس مواردی که طرفداران گذر از وحدت تشکیکی به وحدت شخصی وجود به عنوان برهان بر ادعای خویش مطرح کرده‌اند مورد نقد و بررسی قرار گرفته و آنگاه سایر مناقشاتی که به لحاظ فلسفی بر این ادعا می‌تواند وارد شود مورد توجه واقع گردیده و در نهایت سعی شده با استناد به برخی از توضیحات خود ملاصدرا قضاوتی در این باره مطرح شود.

در پایان کتاب نیز بخشی با عنوان «سخن آخر» آمده تا علاوه بر ارائه جمع‌بندی جامعی از ثمرات این تحقیق، پیشنهادهایی برای کسانی که بخواهند به تحقیق و تتبع بیشتر در این زمینه بپردازند، ارائه گردد.

آن گونه که نویسنده در مقدمه کتاب اشاره کرده، این اثر در ابتدا رساله‌ای بوده که نویسنده برای اخذ مدرک دکترای خویش در دانشگاه تربیت مدرس ارائه کرده و اکنون بعد از گذشت ۵ سال با انجام اصلاحاتی در مباحث مختلف آن به انتشار آن اقدام نموده است.

همچنین نویسنده در مقدمه به نسبت این کتاب، با یکی از آثار مهمی که در باب این موضوع به صورت مستقل تدوین شده اشاره کرده است؛ یعنی کتاب «نظام حکمت صدرایی(۲): تشکیک در وجود» نوشته عبدالرسول عبودیت. وی با تاکید بر دقت‌های فلسفی اثر فوق، توضیح می‌دهد که اهمیت اثر فوق در «نگاهی است که به سیر تطور تاریخی مسأله در فضای اندیشه فلسفی داشته و در واقع نوعی سیر تطور ذهن برای رسیدن به مسأله وحدت تشکیکی وجود مورد توجه قرار گرفته است» اما نقص آن در این است که «بر خلاف عنوان کتاب، بیش از آنکه به مسأله تشکیک وجود در نظام حکمت صدرایی بپردازد، سیر تاریخی این مسأله را تا اثباتش توسط ملاصدرا تعقیب کرده و به انواع تحولات و تطوراتی که این نظریه در میان حکمای صدرایی پیدا کرده و نسبت این نظریه با سایر اجزای این نظام فلسفی و لوازم و نتایج آن در این نظام اشاره‌ای نشده است» و اظهار نموده که در کتاب خود، این زوایا را بیشتر مورد توجه قرار داده است.

کتاب «وحدت وجود در حکمت متعالیه» نوشته حسین سوزنچی در ۴۳۷ صفحه و توسط انتشارات دانشگاه امام صادق علیه‌السلام در تیراژ ۱۵۰۰ نسخه در زمستان ۱۳۸۹ با قیمت ۶۵۰۰۰ ریال منتشر گردیده است.

Bookmark the پیوند یکتا.

7 Responses to معرفی کتاب وحدت وجود در حکمت متعالیه

  1. سید زایر عباس میگوید :

    سلام
    فایل پی دی اف را بگزارید لطفا ممنون می شویم

    • حسین سوزنچی میگوید :

      سلام علیکم
      با توجه به اینکه این جزء حقوق ناشری است که کتاب را چاپ کرده است لذا قانونا اجازه چنین کاری ندارم.

  2. شاهین نیا میگوید :

    سلام
    چطور می تونم این کتاب رو تهیه کنم؟

    • حسین سوزنچی میگوید :

      سلام علیکم
      ناشرش انتشارات دانشگاه امام صادق است که علاوه بر فروش در کتابفروشیها، فروش اینترنتی آن هم میسر است و با یک جستجوی ساده می‌توانید مراکز فروش اینترنتی آن را بیابید.

  3. معين میگوید :

    جناب آقای دکتر سلام
    در سال ۸۳ مقاله ای نوشته اید با عنوان وحدت وجود در حکمت متعالیه (بررسی تاریخی و معنا شناختی)
    در دو سه جای این مقاله عنوان کرده اید که بخشی از مطلب را به مقاله های دیگر موکول می کنید. مثل ادله فلسفی قائلان به تفکیک و یا صفحه ۱۴۲ نامه حکمت که سه دسته مسئله را بیان میکنید و تنها به بررسی دسته اول می پردازید.
    خواستم ببینم آیا مقاله های بعدی را هم تدوین کرده اید یا خیر
    ضمنا از مطالب ارزشمندتان چه در کلاس های درس دانشگاه و چه در مقاله ها و کتاب هایتان بسیار استفاده کرده ام .ممنون و متشکر

    • حسین سوزنچی میگوید :

      سلام علیکم
      آن مقاله بر اساس رساله دکتریم بود که مقاله بعدی ای در همان فصلنامه نوشتم و مطالب مذکور را آوردم و بعدا کل بحث را در همین کتاب «وحدت وجود در حکمت متعالیه» ارائه کردم.
      التماس دعا

  4. معين میگوید :

    البته به نظر می رسد در این کتابی که اینجا معرفی کرده اید بحث را کامل کرده اید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *