وجودشناسی خانواده، نمونه‌ای از کاربرد فلسفه صدرایی در مطالعات اجتماعی

منتشر شده در مجموعه مقالات همایش مجموعه مقالات همایش بین‌المللی بزرگداشت روز جهانی فلسفه ۲۰۱۰، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۹۱٫ ج۲، ص۳۶۴-۳۷۵٫

بسم الله الرحمن الرحیم

در طبقه‌بندی‌ سنتی علوم، علم «تدبیر منزل» در عرض و مستقل از علم «سیاست مدن» قرار می‌گرفت. اما در دوره مدرن عملا تفاوت بنیادین موضوع «خانواده» با «جامعه» نفی می‌شود و مباحث مربوط به خانواده صرفا از منظر فردی محض یا همچون یکی از روابط  اجتماعی و مدنی انسانها (با عناوینی همچون روان‌شناسی خانواده یا جامعه‌شناسی خانواده)‌ مورد بحث قرار می‌گیرد. مساله این است: آیا خانواده همانند اغلب سازمانها و شرکت‌های اجتماعی فقط ناشی از یک اعتبار و قرارداد اجتماعی است یا ابعاد وجود شناختی‌ای در پس این واقعیت نهفته است؟

ادامه مطلب

آیا با وجود آیات و روایات معارفی، نیازی به فلسفه هست؟ (تأملی در باب ضرورت پرداختن به فلسفه برای طلاب)

از قدیم‌الایام همواره مطالعه فلسفه در حوزه های دینی با نوعی احتیاط و دورباش همراه بوده است. در طول تاریخ، بسیار اتفاق افتاده که فلاسفه مورد تکفیر و یا لااقل مورد بی مهری برخی از متدینان قرار می‌گرفته اند. اگر بزرگانی همچون امام خمینی و علامه طباطبایی، که در دین‌شناسی و تقوای آنها مناقشه ای نبود، با فدا کردن آبروی خود، این حصارهای سهمناک را نمی‌شکستند، معلوم نبود که امروز وضعیتی همچون چند صد سال قبل نداشته باشیم. ادامه مطلب

معرفی کتاب وحدت وجود در حکمت متعالیه

یکی از مهم‌ترین مسائل وجودشناسی، بحث درباره وحدت و کثرت حقیقت هستی است که در این باره، طیف گسترده‌ای از نظریات ارائه شده است. از قول به تباین مطلق موجودات تا قول به وحدت شخصی وجود. یکی از نظریات مطرح ومهم در این باب، نظریه وحدت تشکیکی وجود است که در حکمت متعالیه پرورش یافت؛ دیدگاهی که هم کثرت را در عالم حقیقی می‌داند و هم وحدت را، و قائل به وحدت در عین کثرت است. این نظریه نیز همانند هر رأی فلسفی دیگری، در معرض شرح و نقد صاحب‌نظران قرار گرفته و جدای از مخالفت پاره‌ای از اندیشمندان با آن، در بین خود پیروان حکمت متعالیه نیز گاه در تعبین منظور نهایی ملاصدرا اختلاف نظر پیش آمده است. این اختلاف نظر از مبادی تصوری تشکیک و اینکه ضابطه اصلی تشکیک در وجود چیست، شروع می‌‌شود و تا بحث از ادله تشکیک وحیطه شمول تشکیک گسترش می‌یابد و حتی در این خصوص بحث است که آیا نظریه وحدت تشکیکی وجود، نظر نهایی ملاصدرا بوده یا وی این نظریه را صرفا به عنوان یک دیدگاه تعلیمی ‌‌مطرح کرده تا بتدریج ذهن را برای پذیرش نظریه وحدت شخصی وجود که قول عرفاست، آماده کند. ادامه مطلب

حکمت متعالیه چیست؟

واژه حکمت متعالیه مدتها پیش از ملاصدرا توسط عرفایی همچون قیصری به کار می رفت. این واژه حتی در آثار برخی از اساتید فلسفه مشاء همچون قطب الدین شیرازی نیز به چشم می خورد اما در این موارد متقدمتر این واژه به هیچ وجه آن بار معنایی را ندارد که ما در آثار ملاصدرا و شاگردانش می یابیم اینان به واژه یاد شده معنای دقیقی دادند و آن را با تلفیق ما بعد الطبیعی و فلسفی جدید ملاصدرا یکی دانستند. ادامه مطلب

تاریخ فلسفه، چرا و چگونه؟

در میان دانش‌های مختلف شاید هیچ دانشی همچون فلسفه وجود نداشته باشد که این‌اندازه بین خود دانش و تاریخ آن ارتباط برقرار باشد. فلسفه عرصه‌اندیشیدن درباره عمیق ترین حقایق عالم است و ابزار آن تنها و تنها عقل است. در سایر دانش‌های بشری، به ویژه در دانش‌هایی که با تجربه سر و کار دارند، کار تنها با تعقل و تفکر پیش نمی‌رود، بلکه برخورداری از ابزارهای جدید، اطلاعات جدیدی را در اختیار آدمی قرار می‌دهد، و طبیعتا کسانی که ابزارهای بهتری در اختیار بگیرند تحلیلهای دقیق تری نیز می‌توانند ارائه دهند. این گونه است که تحول ابزار کم کم عاملی می‌شود که بسیاری از آراء و‌اندیشه‌ها در این عرصه‌ها کاملا به بوته تاریخ سپرده شوند و دانش آنها صرفا برای مورخان مفید باشد: وقتی انسان توانست تلسکوپ‌های عظیم بسازد یا به فضا سفر کند و ماه را از نزدیک مشاهده کند، بطلان بسیاری از آراء دانشمندان گذشته واضح گردید. الان دیگر هیچ یک از ما شک ندارد که در منظومه شمسی، زمین به دور خورشید می‌گردد و نه خورشید به دور زمین، جنس اشیاء در عالم فوق قمر و تحت قمر مشابه است، سیارات و ستارگان صددرصد کروی نیستند و… . در اینجا دانستن آراء دانشمندان قدیم درباره تفاوت عالم تحت قمر و فوق قمر، کروی بودن ستارگان و سیارات، دایره‌ای بودن حرکت افلاک و… دیگر نقشی در شناخت واقعیات نجومی ندارد. ابزارهای جدیدی ساخته شده و این ابزارها اطلاعات دقیقتری در اختیار عقل قرار داده و عقل با تکیه بر آنها تحلیل کاملا جدیدی از از وضعیت نجومی عالم ارائه می‌دهد. ادامه مطلب

جایگاه فلسفه در تفکر استاد مطهری

در سه محور می توان در اندیشه استاد نسبت به فلسفه پرداخت:

  1. تفکر منسجم استاد: یکی از مهمترین خصوصیاتی که در اندیشه استاد مطهری وجود دارد و انسجام اندیشه ایشان است. استاد شهید در موارد متعددی که صحبت می کند هیچ تناقضی وجود ندارد. در اصل می توان تمامی مجموعه آثار ایشان را یک اثر به حساب آورد . به عنوان مثال ایشان وقتی بحث آزادی را مطرح می کنند اینگونه نیست که ایشان در بحث آزادی در خانواده یک حرفی بزنند و بعداً در بحث آزادی های سیاسی-اجتماعی حرف دیگری بزنند که با آن مخالف باشد. و این مساله خیلی مهمی است . چرا که ما می بینیم  بسیاری از اندیشمندان هستند که در لابلای سخنانشان تناقضات پیچیده ای وجود دارد که به این راحتی ها قابل فهم نیست. ادامه مطلب