بسم الله الرحمن الرحیم
در دورهای که الگوی حکومتی nation-state و به تعبیر دیگر، حکومتداریِ گرهخورده با ملیت، چنان غلبه دارد که گزینه دیگری برای حکومتداری باقی نمانده، نمیتوان از حرکت به سوی تمدن اسلامی سخنی گفت مگر اینکه بر دوگانه ملت- امت غلبه کنیم. در واقع، از مسألههای مهمی که از تاسیس نظام جمهوری اسلامی در ایران چالشهای متعددی را در عرصه تصمیمات کلان سیاسی رقم زده، تقابل دو رویکرد «امتگرایانه» و «ملیگرایانه» در مواجهه با مسائل مختلف است. از سویی، هویت اجتماعیای که زیربنای شکلگیری تمدن اسلامی را رقم میزند امری است که در ادبیات قرآنی با کلیدواژه «امت» بدان اشاره میشود و قرآن این کلمه را در قبال کلماتی همچون قوم و قبیله و اهل قریه و اهل مدینه و … مبنایی برای یک هویت اجتماعی خاص قرار داده است. از سوی دیگر پدیده جدیدی که در مدرنیته رقم خورده، شکلگیری state در معنای جدیدش است که با nation (ملت) گره خورده است. شکلگیری دولت مدرن، و به تعبیر دقیقتر nation-state (دولت ملی) وضعیت را به جایی رسانده است که امروزه، و بویژه بعد از جنگ جهانی دوم، تعداد معینی کشور با مرزهای جغرافیایی مشخصی در روی نقشه وجود دارد که دیگر بسادگی قابل کم و زیادشدن نیست؛ و مرزهای جغرافیای سیاسی مهمترین بخش از هویت اجتماعی افراد را رقم میزند؛ و اینجاست که کلمه ملت در معنای مدرن آن اقتضاءات خاصی را رقم میزند و دین، بیش و پیش از اینکه از جایگاه سیاسی خود عقب زده شود، از جایگاه حقوقی خود در تنظیم روابط اجتماعی انسانها کنار گذاشته میشود. در این مقاله، ابتدا با تحلیل تاریخی، ریشههای شکلگیری مفهوم مدرن «ملت» و برخی اقتضاءات آن در مقام حکمرانی استخراج شده است، سپس با روش تحلیل مضمون درصدد برآمدهایم که ضمن اکتشاف معنای «امت» در ادبیات قرآنی، ببینیم پاسخهای «امتگرایانه» کنونی چه اندازه با نگاه قرآنی سازگار است. مدعای اصلی پژوهش حاضر این است که لازمه جدی گرفتن حکومت دینی در بستر «دولت مدرن»، یک نحوه جمع کردن بین «امت» و «ملت»، و کنار گذاشتن تقابل رویکردهای امتگرایانه و ملیگرایانه است و تلاش شده نمونهای از چگونگی این جمع در مواجهه با مساله فلسطین نشان داده شود.
***
در ادامه فایل مقاله «تضاد ملت و امت …» که در پنل «مسألههای تمدنی» در نخستین همایش بینالمللی امت و تمدن در قرآن در تاریخ ۲۴ دیماه ۱۴۰۴ در قم برگزار شد تقدیم میشود
همایش قرار بود در حوالی اردیبهشت ۱۴۰۴ برگزار شود و مقاله مذکور نیز قبل از آن ایام نوشته شد، اما نهایتا در تاریخی که اشاره شد برگزار گردید. ضمنا قرار بود که این مقاله همراه مقالات برگزیده دیگری توسط همین همایش تا پایان سال ۱۴۰۴ منتشر شود که چون جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران پیش آمد، عملا انتشار آن به تعویق افتاد و با کسب اجازه از مسئولان همایش، این مقاله اکنون در خدمت عموم علاقمندان قرار میگیرد.
ضمنا علیرغم توافق اولیه، بعدا گفتند برای نشر با محدودیت مواجهیم و از این رو، ناچار شدم حدود ۴۰۰۰ کلمه از متن مقاله را حذف کنم؛ که در این حذف، نهتنها متن تمام آیات مورد استشهاد و بسیاری از پاورقیهای مهم، بلکه برخی از فرازهای مقاله هم حذف شد. در ادامه علاوه بر اینکه متن مقالهای که در همایش ارائه شد، فایل اصل مقاله و نیز فایل مقالهای که حذفیات مذکور در آن موجود و مشخص شده است و نیز فایل ضمیمهای که در همان همایش وعدهاش داده شد تقدیم میشود. لازم به ذکر است که عمده این تحلیلها مربوط به حدود یک سال قبل است که هنوز جنگ اول اسرائیل علیه ایران هم شروع نشده بود؛ و طبیعی است که با توجه به شرایط پیش آمده احتمالا برخی از مسائل و راهکارهای مطرح شده نیاز به بازبینی دارد.
فایل اصل مقاله تضاد ملت و امت …
فایل مقاله تضاد ملت و امت … (نسخه مشتمل بر حذفیات)
فایل ضمیمه ۱- نمونهای از یک راه حل عملیاتی برای اتحاد دولتهای جهان اسلام برای نجات فلسطین
ادامه مطلب تضاد ملت و امت، تاملی در یکی از چالشهای جدی پیش روی تحقق تمدن اسلامی
بازدیدها: ۲۱